Veb sayt necə işləyir? Brauzerə sayt ünvanı yazdıqda nə baş verir?

Təsəvvür edin: telefonu əlinizə alırsınız, brauzeri açırsınız, jetschool.az yazıb Enter basırsınız. Bir saniyədən az müddətdə ekranda rəngli, düymələri olan, şəkilləri yüklənmiş bir səhifə peyda olur. Elə təbii görünür ki, çoxumuz bunun üzərində heç düşünmürük.

Amma o bir saniyənin içində dünyanın o biri ucunda ola biləcək bir kompüterlə əlaqə qurulur, ona sorğu göndərilir, cavab gəlir və həmin cavab ekranda səhifəyə çevrilir. Bəs bu necə baş verir? Gəlin bu yolu birlikdə addım-addım izləyək.

İki tərəfin söhbəti: client və server

Veb saytın işləməsini ən asan şəkildə restorana getməklə izah etmək olar. Siz restorana girib yemək sifariş edirsiniz. Ofisiant sifarişi mətbəxə aparır, aşpaz yeməyi hazırlayır və ofisiant onu stolunuza gətirir. Siz mətbəxə girmirsiniz, yeməyin necə bişdiyini görmürsünüz. Sadəcə sifariş verirsiniz və nəticəni alırsınız.

İnternetdə də eyni qaydada işləyir. Burada sifariş verən tərəf client (müştəri) adlanır. Bu, sizin brauzerinizdir: Chrome, Safari, Firefox və ya telefonunuzdakı hər hansı brauzer. Client özü heç nə saxlamır, sadəcə soruşur: “Mənə bu səhifəni göndərə bilərsən?”

Cavab verən tərəf isə serverdir, yəni internetin mətbəxi. Server gecə-gündüz işləyən, internetə daim qoşulu olan güclü kompüterdir. Onun işi sayt fayllarını saxlamaq və gələn sorğulara cavab verməkdir. Server həm də “yalnız soruşana cavab verən” tərəfdir: siz soruşmasanız, o heç nə göndərməz.

Beləliklə, veb saytın bütün sirri əslində sadə bir dialoqdur: client soruşur, server cavab verir. Qalan hər şey bu söhbətin necə baş verdiyini izah edir.

Hosting nədir?

Yaxşı, server var. Bəs saytın faylları, yəni mətnlər, şəkillər, videolar və kodlar harada saxlanır? Onlar serverdə, sizin sayt üçün ayrılmış xüsusi yerdə saxlanır. Bu yer hosting adlanır. Restoran nümunəmizə qayıtsaq, hosting restoranın yerləşdiyi binadır: mətbəx, anbar, masalar hamısı orada yerləşir. Sayt yaradan şəxs ya öz serverini alır, ya da hazır hosting şirkətlərindən yer icarəyə götürür. Hosting olmasa, saytın göstəriləcək heç nəyi olmaz, çünki fayllar harasa yerləşdirilməlidir.

IP və domen

İndi yeni bir sual yaranır. İnternetdə milyonlarla server var. Brauzeriniz bilir ki, sizə jetschool.az lazımdır, bəs bu serverin hansı olduğunu necə bilir?

Hər serverin öz IP ünvanı var. Bu, nöqtələrlə ayrılmış rəqəmlərdən ibarət bir ünvandır, məsələn 185.199.108.153. Kompüterlər üçün bu ünvan mükəmməl işləyir. Amma təsəvvür edin ki, sevdiyiniz saytların hər birinin rəqəm ünvanını yadda saxlamalısınız. Bu, demək olar ki, mümkünsüzdür. Məhz buna görə domen icad edilib. Domen saytın insan dilində danışan adıdır: jetschool.az, google.com, youtube.com. Bunu ev ünvanı ilə müqayisə edə bilərik. “Nizami küçəsi, 15” kimi bir ünvanı yadda saxlamaq asandır, GPS koordinatlarını isə heç kim əzbərləmir.

Bununla da iki əsas anlayış tamamlanır. Domen saytın adı və ünvanıdır, hosting isə həmin saytın faylları saxlanılan yerdir. İkisi bir-birini tamamlayır: ünvanı olub evi olmayan sayt da, evi olub ünvanı bilinməyən sayt da boş qalır.

İnternetin telefon kitabçası: DNS

Burada başqa bir problem ortaya çıxır. Biz brauzerə jetschool.az yazırıq, amma kompüterlər yalnız IP ünvanlarla işləyir. Bu iki dünyanı kim bir-birinə bağlayır?

Bu işi DNS (Domain Name System) görür. DNS internetin telefon kitabçasıdır. Tanıdığınız birinə zəng edəndə onun nömrəsini əzbər bilmirsiniz, adını kontaktlarda tapırsınız və telefon nömrəni özü yığır. DNS də eyni şəkildə işləyir: brauzer ona jetschool.az adını verir, DNS bu adın hansı IP ünvana uyğun olduğunu tapıb geri qaytarır.

Beləliklə, brauzer artıq serverin harada olduğunu bilir. İndi yola çıxmaq vaxtıdır.

Bir saniyənin içindəki səyahət

Bütün hissələri bir araya gətirib Enter basdığınız anı yenidən izləyək.

• Birinci addım: ünvanı axtarmaq. Siz jetschool.az yazıb Enter basırsınız. Brauzer DNS-dən bu adın IP ünvanını soruşur və cavab alır.
• İkinci addım: sorğu göndərmək. Brauzer həmin IP ünvandakı serverə HTTP sorğusu göndərir. Sadə dillə desək: “Salam, mənə ana səhifəni göndər.” Ünvan çubuğunda https:// və kiçik kilid işarəsi görürsünüzsə, bu, sorğunun şifrələnərək təhlükəsiz göndərildiyi deməkdir. Yolda kimsə mesajı ələ keçirsə belə, onu oxuya bilməz.
• Üçüncü addım: serverin işə düşməsi. Server sorğunu alır və cavab hazırlamağa başlayır. Əgər saytda giriş etmisinizsə, məsələn adınızı göstərmək lazımdırsa, server bunun üçün verilənlər bazasına da müraciət edir. Bu mərhələdə serverin arxasında işləyən kod, yəni backend işə düşür. Backend mətbəxdəki aşpaz kimidir: müştəri onu görmür, amma yeməyin hazırlanması onun əlindədir.
• Dördüncü addım: cavabın gəlməsi. Server hazırlanmış faylları brauzerə göndərir. Bunlar əsasən üç növ olur: HTML, CSS və JavaScript.
• Beşinci addım: səhifənin qurulması. Brauzer gələn faylları götürüb ekranda səhifəyə çevirir. Bu zaman hər fayl öz işini görür:

1. HTML səhifənin skeletini qurur: başlıqlar, mətnlər, şəkillər və düymələr harada olacaq.

2. CSS bu skeleti bəzəyir: rənglər, şriftlər, yerləşmə və ölçülər.

3. JavaScript səhifəyə həyat verir: düyməyə klikləyəndə nə baş verəcəyini, menyunun necə açılacağını və animasiyaların necə işləyəcəyini müəyyən edir.

Bu hissə frontend adlanır, çünki məhz bunu ekranda görürük. Backend isə pərdə arxasında qalır.

Nəticə

Siz brauzerə sayt adı yazanda əslində bir zəncir işə düşür: domen sayta ad verir, DNS bu adı IP ünvana çevirir, brauzer yəni client həmin ünvandakı serverə sorğu göndərir, hostingdə saxlanan fayllar cavab kimi geri qayıdır və brauzer onları ekranda səhifəyə çevirir.

Bu anlayışları bilmək veb proqramlaşdırmaya yeni başlayanlar üçün çox vacib bir təməldir. Çünki frontend, backend, API və verilənlər bazası kimi sonrakı mövzuların hamısı məhz bu əsasın üzərində qurulur. Jet School-da uşaqlar məhz bu düşüncə tərzini öyrənir — real layihələr üzərində işləyərək, öz kodlarındakı bugları özləri tapıb düzəldərək. IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın.

Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu